Tarabas

"Trudno polubic te postac. Nikolaj Tarabas zdaje sie przeciwienstwem Mendla Singera, pamietnego Hioba z powiesci, ktora Roth oglosil cztery lata wczesniej. Mendel byl pobozny, bogobojny, prosty. Byl calkiem zwyczajnym Zydem, a jego zycie, zanim Bog zapragnal go wyprobowac, «plynelo spokojnie, niby nikly, nedzny strumyk posrod ubogich brzegow». Tarabas, niegdys chrzescijanin, teraz bezboznik o mrocznym sercu, ktoremu pozostala wiara w sile, fatum i cyganskie wrozby, «niekiedy czul sie jak stary czlowiek, ktory teskni za straconym zyciem, ktoremu jednak nie zostalo juz dosyc czasu, by zaczac nowe». Tamten - skromny nauczyciel o niewinnej duszy; ten znowuz - zawodowy oficer, wloczega, morderca i wreszcie swiety pokutnik. Obydwaj nieszczesni, tyle ze Mendel nieszczesciem ludzi srogo chlostanych przez los, Tarabas zas moca wlasnej nienawisci i pychy, ktora zagluszal «nikczemnosc, bezmyslnosc i pustke swego halasliwego i heroicznego zycia»". Owo heroiczne zycie - jak to czesto w ksiazkach bywa - mialo swoj calkiem nieliteracki pierwowzor. Byl nim pewien Polak, oficer armii Hallera, ktory na wojnie wytargal za brode i upokorzyl rudego Zyda, nieznanego nam ani z imienia, ani z profesji. Niegodziwosc ta (czy jedyna, jakiej sie wtenczas, w latach pierwszej wojny, dopuscil?) tak bardzo ciazyla na jego sumieniu, ze postanowil odnalezc poszkodowanego, uzyskac od niego przebaczenie, a nawet oddac mu caly majatek. Jezeli Nikolaj Tarabas jest powiesciowym odpowiednikiem hallerczyka, to rudym Zydem jest Szemaria, poslugacz w boznicy i straznik swietych zwojow. Wdowiec, ojciec rewolucjonisty, najwiekszy nieszczesnik w sztetlu. Prawdziwy Hiob tej historii. Pointa Tarabasa jest optymistyczna, dobra na przypowiesc o wystepku, skrusze i odkupieniu. Jak bylo naprawde, nie wiadomo... (ze wstepu Piotra Pazinskiego)